ياشينگ اوچ مينگدان آشيب تورتگه ميندي
اين دو جمله از ديوان اللغات (دائره المعارف شناخته شده دنياي فرهنگ و ادب جهان ) محمود كاشغري نقل شد.
گرچه جملاتي كوتاه هستند ولي پر محتوايند و سير دتطوّر زبان و فرهنگ تركان را بيانگرند ، كما اينكه- نور محّمد عندليب اوغوزنامه شناس و شاعر كلاسيك شعر تركمن گفته است :
آتاسي عاقيل ، انه سي ناقيل – بير قيز توقولميش ييگريمي تورت شه كيل.
24- شكل اشاره است به 24 حرف الفباي زبان اوغوزي كه از پدر و مادري فاضل و فرزانه بوجود آمده اند و همچنين اشاره ايست به آرم و نشان نوادگان- اوغوز خان كه در واقع از عنصر تاريخي و فرهنگي سخن ميگوئيد .
الف- عنصر تاريخي :
اغوزخان براي نوادگان خود 24 آرم و نشان را جهت توقيع فرامين و حفظ و حراست مايملك شان تعيين كرده و به ميراث گذاشته است.
ب – عنصر فرهنگي :
عدد 24 به 24 حرف الفباي زبان اوغوزي اشاره دارد كه از 8 مصوّت بلند و كوتاه و 16 حرف صامت تشكيل ميشده است (امّا زبان امروزي تركمن ها 9 مصوت كوتاه و بلند دارد)
زبان تركان از زبان هاي ديرين سال ملل جهان است و نورمحمد عندليب نيز در يكي از آثار خود مي گويد : ياشينگ اوچ مينگدان آشيب تورتگه ميندي.
- سن و سال ات از سه هزار سال برگذشت و به چهارهزار رسيد.
اين زبان ديرين سال بوسيله تركولوژيست ها- بارها بررسي و تحقيق شده است كه در ذيل به اختصار – به نظرات و تحقيقات آنان اشاره خواهد شد :
وامبري هرمان « آرمين بامبرگر (1913-1832م)
اين محقّق در گروه بندي زبان تركان ، فقط برتري زبان را در نظر نمي گيرد بلكه براساس مكان هاي جغرافيائي و رشد تاريخي- اقوام را گروه بندي ميكند و آنها را به پنج گروه تقسيم مي نمايد:
1- تركان سيبري 2- تركان آسياي ميانه
3- تركان ولگا 4- تركان پونتوس
5- تركان غربي
و زبان تركمني را در گروه 2 و 5 قرار مي دهد و آن را نيز به دو گروه تقسيم مي كند:
1- تركان آسياي مركزي (تركمن ها)
2- تركان تركيه (عثماني)
كاتانف نيكلاي فئودورويج (1932- 1861م)
يكي از زبان شناسان بزرگ دانشگاه قازان است كه در يكي از آثار خود ، زبان تركمني را در گروه آسياي ميانه و آسياي مركزي قرار ميدهد و در سال 1903 ميلادي در يكي از تحقيقات خود تمامي زبان تركان را به دو گروه تقسيم ميكند :
الف – زبان تاريخي :
1- زبان اورخون 2- زبان اويغور 3- زبان قومان
4- زبان چاغاتاي 5- زبان سلجوق
ب – زبان زنده و رايج :
1- زبان تركمني
كُرش فئودورويج (1915- 1842) زبان هاي تركان را چهار گروه مي داند و زبان تركمني را در گروه زبان هاي غربي قرار مي دهد.
راستدت گوستاك جون (1950-1873)
در تحقيقات سال 1938 ميلادي خود زبان هاي تركان را به پنچ گروه تقسيم ميكند :
1- زبان چوواش 2- زبان ياكوت 3- زبان گروه شمالي
4- زبان گروه شرقي 5- زبان گروه غربي
اين دانشمند زبان شناس زبان هاي گروه جنوبي را به دو گروه :
1- زبان تركمني ( زبان تركستان- زبان استاوروپول)
2- زبان تركي يا عثماني- تقسيم كرده است.
و بنا به تحقيقات اين زبان شناس در سال 1653 ميلادي تعداد 1665 خانوار و در سال 1790م – تعداد 64 خانوار تركمن به استاوروپول كوچ كردهاند. همچنين به نظر تو ماييلوينگ در طول ده- دوازده سال حدود 10 روستا در استاوروپول ايجاد شده و تقريباً 18 هزار خانوار در مناطق مختلف استاوروپول ساكن شدهاند و بعدها يك گروه از آنها به سركردگي آيوكاخان به چين كوچ كرده است.
نهمت ژوليوس (1976- 1890)
اين محقّق در سال- 1917 ميلادي ، در خصوص خاصيّت عمومي زبان تركان از لحاظ صداهاي آغازين واژه ها مقالهاي تحقيقي به زبان انگليسي نوشته و آنگونه زبان ها را به دو گروه تقسيم كرده است :
1- واژه هائي كه با صداي (s) نوشته و خوانده مي شوند و گروه (s) نام دارند مانند زبانهاي ياكوت و چوواتش
2- واژه هائي كه با صداي (y) نوشته و خوانده مي شوند و گروه (y) نام دارند مانند زبان تركمني.
* سامويلويچ الكساندرويچ (1938-1850)
اين دانشمند در سال 1922 ميلادي رسالهاي تحقيقي با عنوان اضافاتي در ساختار واژه هاي زبان تركان نوشتيه و در اين رساله، شيوه كُرش ورادلوينگ را اساس تحقيقات خود قرار داده و دو گروه از شش گروه زبان تركان را با زبان تركمني مرتبط ميدادند و به اين دو گروه ارزش خاصي قائل است :
الف – گروه قبچاق ، تركمن :
زبان ولايت تومسك (چولوم- آبين- چرنور)
ب- گروه جنوبي و گروه غربي كه دريكديگر ادغام شده مانند : زبان اوزبك- زبان سارات- زبان خيوه
تركمن هاي گروه غربي و گروه جنوبي :
1- اطراف خيوه
2- اطراف بخارا
3- افغانستان و تركستان
4- جمهوري تركمنستان
5- ايران (در آذربايجان- جرجان خراسان)
6- جمهوري آذربايجان
7- جمهوري ارمنستان
8- جمهوري گرجستان
9- آنادولي
10- سيبريا گروه شمالي
11- اطراف اسلامبول
12- شبه جزيره بايكان
13- كريمه گروه جنوبي
14- تركمن هاي استاوروپول- قفقاز شمالي- آسترخان
بوگوروديسكي واسيلي آلكويچ (1930-1857)
در يكي از آثار خود ، در خصوص زبان تاتارها و ارتباط آن زبان با زبان تركي تحقيقات كرده و زبان تركمني را از زبان هاي آسياي ميانه – جدا ميكند و بنا به نظر اين زبان شناس زبان تركان- بشرح ذيل تقسيم بندي شده است :
گروه جنوبي- گروه غربي (1- زبان تركمنيدر تركمنستان ، افغانستان ، تركستان و ايران 2- زبان آذربايجان در جمهوري آذربايجان و ايران 3- گروه شمالي قفقاز « 1- قاراچوي 2- بلغار 3- قوموق 4- كريمه 5- تركيه)
ليگه تي لاژوس دور (1987-1903)
زبان تركان را به شش دسته گروه بندي ميكند و زبان تركمني را به سبب اشتهار و كاربردش در جايگاه خاصي قرار ميدهد و ستون تزلزل ناپذير- زبان اوغوزي ميداند و يا عنوان زبان اوز و اوغوز از آن زبان نام ميبرد .
راسانن آروومارتيني اوكتاويانوس
اين تركولوژيست نامدار درباره پيدايش و گروه بندي زبان تركان رسالهاي مينويسد و زبان تركمني را در اولويت قرار ميدهد.
و زبان تركان را به ترتيب ذيل گروه بندي ميكند :
گروه جنوبي- گروه غربي- گروه تركمن هاي خزر شمالي و جنوبي گروه تركمن و قبچاق در ولايت تومسك (1- چوليم 2- آبين 3- چرنور)
ياسكاكوف نيكلاي آلكساندرويج
اين تركولوژيست روس در خصوص زبان تركان را به چهار گروه تقسيم ميكند :
1- اوغوز تركمن 2- اوغوز بلغار 3- اوغوز سلجوق
اين عالم زبان شناس ، زبان تركمني را قديم ترين زبان اوغوز ميداند و زبان اوغوزي را به گروه قديمي (اوغوز قرن ده، يازده و گروه كنوني : تركمني و تقسيم ميكند)
ماحصل كلام اينكه زبان تركان روزگاراني را از سر گذرانده در سنگ ها حك شده ، در گل قالي ها نقش بسته ، بر روي پوست هاي آهوان وگاوان تحرير شده و هم اكنون هم در سرزمينهاي وسيعي چون : تركستان ، افغانستان ، تركمنستان، ايران ، سوريه ، عراق ، لبنان ، آنادولي ، تركيه عثماني تاراقالپاق ، استاوروپول ، خيوه ، بخارا ، استراخان ، روسيه ، قفقاز كاربرد دارد و با آن زبان – داستانها ، شعرها- مطالب علمي و ديني و فلسفي ، جغرافيائي و تاريخي نوشته مي شود.
برگرفته از مقالات تركمني بردي ساريف استاد دانشگاه آنكارا